Dorothea Greve

אונדזער אינספּירירנדיקער ייִדיש־לערערין און בירנבױם-טוערין דאָראָטעאַ גרעװע ז''ל צום ליכטיקן אָנדענק


פֿון אַניקאַ הילמאַן

 

שבת דעם 14טן מײַ אין דער פֿרי, איז פֿון אונדז אַװעק די איבערגעגעבענע ליבהאָבערין און לערערין פֿון ייִדיש, דאָראָטעאַ גרעװע. זי איז געשטאָרבן צו 61 יאָר, און נישט נאָר איר משפּחה און די חבֿרים אירע, װאָלטן איר געװוּנטשן נאָך אַ סך געזונטע און שעפֿערישע יאָרן, נאָר אױך די גאַנצע ייִדיש־װעלט, װאָרעם מיט דאָראָטעאַן פֿאַרלירט זי אַן אױסערגעװײנטלעכע מבֿינטע און טוערין פֿאַר דער ייִדישער שפּראַך און קולטור.‏‎

זי איז געװען אי אַן אױסגעצײכנטע דאָצענטין, זינגערין און איבערזעצערין פֿון ייִדישער ליטעראַטור, אי אַ מענטש מיט אַ שטראַלנדיקן חן, נאָענט פֿאַרבונדן מיט פֿרײַנד און קאָלעגעס איבער דער גאָרער װעלט.‏‎

דאָראָטעאַ איז אױסגעװאַקסן אין אַ קריסטלעכער הײם אין ברעמען, צפֿון־דײַטשלאַנד. דער אָנהײב פֿון איר ליבשאַפֿט צו ייִדיש איז געװען די מוזיק. װי אַ סטודענטקע האָט זי זיך אַ מאָל צוגעהערט צו אַ פּראָגראַם אין ראַדיאָ מיט לידער פֿון טובֿה בן־צבֿין. דעמאָלט האָט זי נישט געװוּסט, אַז זי װעט זיך אַ מאָל באַגעגענען און חבֿרן מיט אָט־דער ישׂראלדיקער זינגערין, װאָס איז מיט יאָרן שפּעטער צופֿעליק געזעסן אין עולם אין בית־לײװיק, תּל־אָבֿיבֿ, װען דאָראָטעאַ האָט דאָרטן דערצײלט, װי אַזױ זי איז געקומען צו ייִדיש. אין טובֿה בן־צבֿיס לידער האָט זי, װי אַ יונג מײדל, דערפֿילט דעם באַזונדערן טעם פֿון דער ייִדישער שפּראַך און אָנגעהױבן זיך אינטענסיװ מיט איר צו באַשעפֿטיקן; קודם־כּל, שטודירט ייִדיש אין שטוטגאַרט און האַמבורג, און שפּעטער אין אָקספֿאָרד און בײַ מרדכי שעכטערן אין ניו־יאָרקער קאָלומביע־אוניװערסיטעט.‏‎

װי אַ ייִדיש־לערערין האָט דאָראָטעאַ פֿאַרמאָגט דעם װוּנדערלעכן טאַלאַנט יעדן אײנעם װאָס האָט זיך געלערנט בײַ איר אַרײַנצופֿלאַנצן אַן אמתדיקע באַגײַסטערונג און ליבשאַפֿט פֿאַר דער ייִדישער שפּראַך. אירע פּעדאַגאָגישע פֿעיִקײטן זענען געװען זעלטענע, די קורסן אירע אַלע מאָל געװען לעבעדיק און שאַפֿעריש, אָנגעזאַפּט מיט גרױס ידענות.‏‎

העכער דרײַסיק יאָר האָט זי אָפּגעהאַלטן לעקציעס װעגן דער ייִדישער שפּראַך און ליטעראַטור אין האַמבורגער אוניװערסיטעט און געגעבן ייִדיש־קורסן אין היגער „פֿאָלקס־הױכשולע‟ (פֿאַקולטעט פֿאַר דערװאַקסענע). זי האָט‟ אױך געלערנט ייִדיש אין „אורבינאָ־אוניװערסיטעט‟, איטאַליע, און בײַם אָקספֿאָרדער צענטער פֿאַר ייִדישע שטודיעס און אַלע יאָר געגעבן קורסן בײַם „ייִדיש־זומער װײַמאַר‟.

דאָראָטעאַ איז געװען צװישן די גרינדערס פֿון דער „שלמה־בירנבױם־געזעלשאַפֿט פֿאַר ייִדיש“ אין האַמבורג, און יאָרן לאַנג געװען איר פֿאָרזיצערין.‏‎

לעבן איר לערערײַ איז דאָראָטעאַ אױך געװען אַן אױסערגעװײנטלעכע מוזיקערין און זינגערין. זינט די 80ער יאָרן האָט זי געזונגען אין דער קאַפּעליע „פֿרײלעכס‟, װאָס איז געװען אײנע פֿון די ערשטע כּלי־זמר־קאַפּעליעס אין האַמבורג. חוץ דעם איז זי אַרױסגעטראָטן אינטערנאַציאָנאַל מיט איר קאַפּעליע „קאַראַהאָד” און געגעבן אַ סך קאָנצערטן אין דײַטשלאַנד מיט אירע חבֿרים, „די ייִדיש װאָקאַליסטס”.

זי האָט אָפֿט מאָל געאַרבעט מיט זינגערס און אַקטיאָרן אױף זײער ייִדישן אַרױסרײד און אַװעקגעלײגט אַלע כּוחות צו העלפֿן יעדן װאָס איז געקומען מיט עפּעס אַ פֿראַגע לגבי ייִדיש.‏‎

זי איז געװען פֿאַרבונדן מיט אַ סך ייִדישע שרײַבער און קולטור־טוערס איבער דער גאָרער װעלט. זי האָט זיך דורכגעשריבן מיט יוסף בורגן, אַלכּסנדר ליזענען און יחיאל שרײַבמאַנען ע״ה און אונטערגעשטיצט פּראָיעקטן װעגן זײערע שאַפֿונגען און איבערזעצונגען אױף דײַטש.זי אַלײן האָט איבערגעזעצט דאָס טאָגבוך פֿון דער װילנער געבױרענער ייִדישער שרײַבערין מאַשע ראָלניקײַטע ע״ה און זי עטלעכע מאָל באַזוכט אין פּעטערבורג. אַחוץ דעם האָט זי געהאַט אַן אינטענסיװן אױסטױש מיט מישע לעװן ע״ה און אַלע מאָל אײַנגעשטאַנען בײַ אים װען זי איז געװען אין רחובֿות. פֿון אירע באַגעגענישן און אינטערװיוען מיט ייִדיש-טוערס אין ישׂראל איז אַפֿילו אַנטשטאַנען אַ פֿילם אין 2010.‏‎

דאָראָטעאַ האָט יאָרן לאַנג געאַרבעט אױף אַן אַרײַנפֿיר אינעם ייִדישן אַלף־בית פֿאַר דײַטשיש־קענער, װאָס לערנען זיך ייִדיש.

װי אַ פּרי פֿון די דאָזיקע באַמיִונגען איז אַרױס אַ בוך אין 2013 „דער ייִדישער אַלף־בית טריט בײַ טריט”..

זי האָט זיך מוטיק אַנטקעגנגעשטעלט דעם מיחוש און ביזן סוף אָפּגעהיט די ייִדישע שפּראַך װי אַ טײַער קינד.

עס גײט אַװעק אונדזער טײַערע חבֿרטע און באַליבטע ייִדיש־לערערקע, דאָראָטעאַ, אַ מענטש אָנגעפֿילט מיט התפּעלות און אַ פֿאַרברענטע ייִדיש־טוערין. פֿאַר אונדז — און פֿאַר אַ סך אַנדערע, ניט נאָר אין דײַטשלאַנד — בלײַבט נאָך דעם אָנװער אַ װײטיקדיקער בלױז.

‏‎

כּבֿוד איר אָנדענק!‏



Unserer inspirierenden Jiddisch-Lehrerin und
Birnbaum-Protagonistin Dorothea Greve zum Andenken

von Annika Hillmann

 

Am Samstagmorgen, den 14. Mai, ist die leidenschaftliche Liebhaberin und engagierte Lehrerin der jiddischen Sprache, Dorothea Greve, von uns gegangen. Sie ist im Alter von 61 Jahren gestorben und nicht nur ihre Verwandten und Freunde, sondern auch die gesamte jiddische Welt hätten ihr gern ein längeres Leben für ihr kreatives Schaffen gewünscht, denn mit Dorothea verlieren wir eine außergewöhnliche Aktivistin und Kennerin auf dem Gebiet der jiddischen Sprache und Kultur.

Sie war sowohl eine herausragende Dozentin, Sängerin und Übersetzerin jiddischer Literatur als auch ein Mensch mit einer außerordentlichen Strahlkraft, die Freunden und Kollegen in der ganzen Welt eng verbunden war.

Dorothea wuchs in einer christlichen Familie in Bremen auf. Ihre Liebe für das Jiddische entdeckte sie durch die Musik. Als Studentin hörte sie eines Tages im Radio eine Sendung mit jiddischen Liedern von Tova Ben-Zvi. Damals wusste sie selbstverständlich noch nicht, dass sie der israelischen Sängerin einmal persönlich begegnen würde und sie sich anfreunden würden. Denn der Zufall wollte es, dass Tova Ben-Zvi Jahre später im Publikum im Leyvik-Haus in Tel Aviv saß, als Dorothea dort erzählte, wie sie zum Jiddischen gekommen sei. In den Liedern von Tova Ben-Zvi erspürte sie schon als junges Mädchen das Besondere der jiddischen Sprache und fing an, sich intensiv mit ihr auseinanderzusetzen. Zunächst studierte sie Jiddisch in Stuttgart und Hamburg, später dann in Oxford und bei Mordkhe Schaechter an der New Yorker Columbia-Universität.

Als Jiddischlehrerin verstand Dorothea es meisterhaft, jedem ihrer Schüler Interesse, wenn nicht Begeisterung für die jiddische Sprache zu vermitteln. Sie besaß die seltene pädagogische Gabe, ihre Veranstaltungen lebendig und kreativ zu gestalten und stets durch ihren umfänglichen Wissensschatz zu bereichern.

Mehr als dreißig Jahre hat sie jiddische Sprache und Literatur sowohl an der Universität als auch an der Volkshochschule in Hamburg gelehrt. Darüber hinaus gab sie Kurse an der Urbino-Universität in Italien, am „Oxford Centre for Yiddish Studies“ und beim „Yiddish Summer Weimar“.

Dorothea war eines der Gründungsmitglieder der „Salomo-Birnbaum-Gesellschaft für Jiddisch e.V.“ in Hamburg, deren Vorsitzende sie über viele Jahre lang gewesen ist.

Neben ihrer Lehrtätigkeit war sie auch eine außergewöhnliche Musikerin und Sängerin. Seit den 80er Jahren hat sie in der Gruppe „Freylekhs“ gesungen, einer der ersten Klezmer-Gruppen in Hamburg. Darüber hinaus trat sie international mit dem Ensemble „Karahod“ auf und gab eine Reihe von Konzerten mit ihren Freunden von „The Yiddish Vocalists“ in Deutschland.

Oft arbeitete sie in Projekten mit Sängern und Schauspielern zusammen und feilte an deren jiddischer Aussprache. Dorothea scheute weder Zeit noch Mühe, wenn jemand sie in einer Frage hinsichtlich des Jiddischen um Unterstützung bat.

In der ganzen Welt stand Dorothea in Kontakt mit jiddischen Schriftstellern und Kulturschaffenden. Sie hat mit Yoysef Burg, mit Alexander Lisen und Yekhiel Shraybman korrespondiert und sich für deren Schaffen und Übertragung ihrer jiddischen Texte ins Deutsche engagiert. Sie übersetzte das auf jiddisch verfasste Tagebuch der in Vilnius geborenen Schriftstellerin Mascha Rolnikaitė und besuchte diese wiederholt in St. Petersburg. Außerdem unterhielt sie regen Austausch mit dem Schriftsteller Mishe Lev, den sie, wann immer sie in Rehovot in Israel war, besuchte. Aus den Begegnungen und Gesprächen mit Jiddisch-Kulturschaffenden in Israel ist 2010 gar ein Dokumentarfilm entstanden.

Jahre lang arbeitete Dorothea außerdem an einer Einführung in die jiddische Sprache für deutschsprachige Lerner. Die Frucht dieser Arbeit stellt der 2013 erschienene Band „Der yidisher alef-beys trit bay trit“ dar.

Bis zum Ende hat Dorothea mutig gegen ihre Erkrankung gekämpft und die jiddische Sprache gehütet wie ihr eigenes Kind.

Von uns geht nun unsere geliebte Freundin und geschätzte Jiddisch-Lehrerin, Dorothea: ein Mensch, der alle in Begeisterung versetzen konnte, und eine unermüdliche Aktivistin jiddischer Kultur. Für uns – und für viele andere Menschen nicht nur in Deutschland – hinterlässt ihr Tod eine schmerzhafte Lücke.


Koved ir ondenk!

(aus dem Jiddischen von Marcel Seidel)